Role dzieci w rodzinie z problemem alkoholowym

Dzieci w rodzinie z problemem alkoholowym doznają bardzo wielu bolesnych urazów psychicznych.

Różne formy zachowań agresywnych i represyjnych rodziców, zaniedbywanie obowiązków opiekuńczych i potrzeb dziecka, wywierają destruktywny wpływ na zdrowie fizyczne i psychiczne dzieci a co za tym idzie na proces rozwoju.

Należy pamiętać, że przemoc domowa i poważne zaniedbania wychowawcze mogą występować w związku z alkoholem nawet wtedy, gdy nie występuje jeszcze kliniczne zdiagnozowanie uzależnienia od alkoholu, lecz jedynie okresowe lub agresywne upijanie się dorosłych członków rodzin.

Wymienia się pięć typowych strategii przetrwania dzieci w rodzinie z problemem alkoholowym:

  1. Bohater rodziny – to najczęściej najstarsze dziecko w rodzinie, które przejmuje na siebie obowiązki dorosłych i robi wszystko co może, by naprawić istniejącą sytuację i utrzymać rodzinę w normie. Osoba pełna wyrzeczeń i poświęcenia dla rodziny. Rezygnuje w własnych ważnych, osobistych celów życiowych, by godzić rodziców, za nich wykonywać obowiązki, dbać o młodsze rodzeństwo, o spokój w domu. Jest nad odpowiedzialne, ma małą świadomość własnych potrzeb i nie potrafi dbać o siebie. Nie odbiera sygnałów choroby. Poświęca się dla rodziny i wszystkim jest z tym dość wygodnie. Jest perfekcjonistą, który nie umie się bawić, wypoczywać, ani być zadowolony z niczego, co osiągnął. Stara się być perfekcyjny we wszystkim co robi. Taki styl życia przenosi na swoje dorosłe funkcjonowanie i nierzadko ląduje na stole reanimacyjnym z powodu zawału serca. Bohater żyje w stałym napięciu, wpada w panikę w spontanicznych, nie dających się przewidzieć sytuacjach.

Nierzadko też doświadcza w życiu rozczarowania, bowiem za swoje poświęcenie nie otrzymuje nagrody. Jest zgorzkniały, nie ma własnych ważnych celów życiowych. Nierzadko ponosi porażkę w swoim życiu rodzinnym. Alkoholu unika jak ognia. Jego obsesją jest dążenie do kontroli.

  1. Wspomagacz lub ratownik to dziecko to przyjmuje postawę opiekuńczą wobec osoby pijącej. Chroni go przed przykrymi skutkami picia, tłumaczy picie. Picie alkoholika angażuje wiele jego życiowej energii. Szuka sposobów na ograniczenie picia alkoholika, przynosi alkohol do domu, aby alkoholik nie wychodził lub wylewa alkohol do zlewu itp. Takie funkcjonowanie to nic innego, jak wzór funkcjonowania osoby współuzależnionej. Dziecko to, gdy dorośnie, z dużym prawdopodobieństwem wybierze sobie jako partnera życiowego alkoholika.

  2. Wyrzutek (kozioł ofiarny) – na niego spadają najczęściej wyrzuty: „to przez ciebie ojciec pije, ja mam nerwicę”. Odbiorca agresji alkoholowej i upokorzeń, zły uczeń, wagarowicz, impulsywne, agresywne „złe dziecko”. Swoim złym zachowaniem próbuje odciągnąć uwagę rodziny od alkoholika przez co staje się wcieleniem rodzinnych frustracji. Poszukuje aprobaty w grupach rówieśniczych, często zahaczających o „margines”, odcinając się jednocześnie od rodziny, która jest przyczyną jego nieszczęść. Kozłom ofiarnym trudno jest funkcjonować w układach społecznych. Zachowując się w sposób nieakceptowany przez innych, ciągle spotykają się z dezaprobatą.

Wcześnie sięga po alkohol i inne środki psychoaktywne, może się uzależnić, może popadać w konflikty z prawem.

  1. Maskotka, czy też błazen – przymilne, urocze, sprawnie rozładowujące napięcia rodzinne dziecko. Ukochana córeczka taty lub synek: „Idź uspokój tatusia, zrób coś, aby mama przestała się złościć, poproś tatusia, aby dał na chleb” – to zadania maskotki. Takich dzieci nikt nie traktuje poważnie. Uczucia maskotki bardzo łatwo można zranić i jakby w obawie przed tym dziecko nadskakuje, przymila się, przypochlebia. Zatraca granicę między tym co serio, a tym co jest żartem, między śmiechem, a płaczem. Dziecko takie odłącza się od smutku i cierpienia, zawsze robi dobrą minę do złej gry. W przyszłości będzie to człowiek zaśmiewający każdą sytuację, odcięty od znacznej części swoich emocji. Nieautentyczny, ponoszący porażki w związkach uczuciowych. Często cierpiący na chorobliwą zazdrość.

  2. Zagubione dziecko (dziecko we mgle, spod kaloryfera, niewidzialne dziecko – to dziecko, którego nie ma. Wycofane w świat własnych fantazji, w świat lektur, marzeń, gier komputerowych. Nie sprawia kłopotów wychowawczych.

Odwraca uwagę od rodzinnego problemu skupiając ją na sobie, zgrywając się, przymilając, błaznując. Jego rola polega na tym, by ulżyć rodzinie w ciężkiej sytuacji, rozweselając ją swoim humorem i żartami. Maskotka nie cofnie się przed niczym, byle tylko rozweselić innych.

Odizolowane od rodziny, żyje we własnym świecie, w poczuciu samotności i krzywdy. Jest to dziecko nie dostrzegane, o którym nikt nie pamięta. Uczestnictwo w pracy zespołowej może sprawiać mu trudność. Na zewnątrz nieśmiałe i pełne rezerwy, dziecko niewidzialne jest niezdolne do stawiania czoła problemom.

Cena, jaka za to płaci to: upośledzenie umiejętności kontaktu i współżycia z innymi ludźmi, odruch ucieczki w sytuacjach trudnych, zaprzeczanie rzeczywistości (udawanie, że czegoś nie ma, gdy jest), szukanie znieczulenia przy bolesnym kontakcie z rzeczywistością w alkoholu, lekach, narkotykach. Nie czuje z nikim wspólnoty. Żyje na peryferiach rodziny i wszelkich związków.

Role odgrywane przez dzieci są funkcjonalne w rodzinie, tzn. rodzina (jako całość) oczekuje od poszczególnych dzieci właśnie takich zachowań i wzmacnia je. Pozwalają one bowiem przetrwać, ponosząc możliwie najmniejsze straty. Jednak poza rodziną, tracą swoją aktualność. Nie przynoszą już takich korzyści, a wręcz przeciwnie – zaczynają działać na szkodę dzieci. Z każdym kolejnym rokiem, kiedy sytuacja w rodzinie nie zmienia się, a uzależnienie rozwija się, mechanizmy obronne dzieci utrwalają się, doprowadzając do coraz większych niepowodzeń w świecie zewnętrznym. Ostatecznie jako dorośli, cierpią z powodu zachowań, które przestały pełnić już swoją pierwotną funkcję, nastawioną na przetrwanie.

Dziecko czasami może podejmować więcej niż jedną rolę i zachować się różnie w zależności od sytuacji, w jakiej się znalazło. Czasami zdarza się, że z chwilą odejścia z domu bohatera rodzinnego kozioł ofiarny przejmuje jego zadania i sam wchodzi w rolę bohatera. Dotychczasowa czarna owca w rodzinie staje się jej podporą. Potwierdza to fakt, że role są nieświadomą próbą odpowiedzi na sytuację rodzinną, próbą przystosowania się do „chorego” układu rodzinnego i utrzymania go w równowadze.

autor: Magdalena Łucarz

Leave a Comment

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *